Archives par mot-clé : Antoine Bourdelle

Autour de Bourdelle. Paris et les artistes polonais. 1900-1918.

Anonyme, Bourdelle à l’inauguration de l’atelier Gwozdecki, 1914 © Musée Bourdelle, Inv. MBPH2953.

En 2018 j’ai découvert les recherches d’Elżbieta Grabska, professeure polonaise d’histoire de l’art, en particulier son livre Apollinaire i teoretycy kubizmu w latach 1908-1918 [Apollinaire et les théoriciens du cubisme 1908-1918]. Elżbieta Grabska a mis en évidence l’importance de Mécislas Golberg, auteur de la Morale des lignes, inspirée par les caricatures d’André Rouveyre, et commanditaire de l’unique texte de Matisse sur l’art, ces célèbres Notes d’un peintre.

Quand j’ai décidé de consacrer mon mémoire de maîtrise à l’un de ses champs de recherches je savais que je choisirais l’exposition Autour de Bourdelle. Paris et les artistes polonais. 1900-19181, dont elle a assuré le commissariat, présentée au Musée Bourdelle à Paris, puis au Musée National de Varsovie au tournant de 1996 et 1997.

Au cours de l’été 2019 j’ai effectué un stage au Musée Bourdelle qui m’a permis de mener des recherches sur cette manifestation. En septembre 2020, j’ai soutenu mon mémoire sur les concepts élaborés par Elżbieta Grabska par rapport à cette exposition consacrée à Bourdelle et les artistes polonais à Paris au début du XXe siècle. Ce travail a été apprécié par les institutions polonaises, notamment la Galerie National d’Art Zacheta à Varsovie et la Fondation Gessel. Il a été primé parmi les meilleurs masters en histoire de l’art en Pologne.

***

L’exposition Autour de Bourdelle est une histoire de la présence artistique polonaise du début du XXe siècle. C’est le premier, et jusqu’à présent le seul événement qui englobe ce milieu d’une façon aussi variée et approfondie. Cette communauté polonaise au sein de la scène artistique parisienne a été présentée non seulement par rapport à des sculptures et des peintures, mais aussi par rapport au fond d’archives concernant les relations des artistes avec les critiques et les écrivains.  Un chapitre essentiel a été consacré aux liens d’Antoine Bourdelle avec la colonie polonaise.

En écrivant sur cette colonie j’ai dû d’abord définir toutes les notions qui concernent le milieu artistique polonais à Paris entre 1900 et 1918, tels que l’émigration ou l’École de Paris. Ce n’est pas sans raison qu’Elżbieta Grabska a renoncé à l’emploi de formulations aussi vagues, pour se tourner finalement vers la notion de colonie artistique, donnant ainsi une résonance à la spécificité et à la complexité de l’environnement polonais. Les artistes à Paris, à l’époque où la Pologne n’avaient pas encore retrouvé son indépendance, ont cherché un point en commun pour affirmer leur identité. En étudiant l’histoire des sociétés polonaises de l’époque on peut constater ce désir de rassemblement. Pourtant, de même que la Seine délimite la ville de Paris, de même le milieu polonais était divisé. Il n’était donc pas sans importance de mettre en évidence la figure d’Antoine Bourdelle dans le titre de l’exposition. Il a collaboré à la fois avec le milieu conservateur de la rive droite, issu de la Grande Emigration, en tant que réalisateur du monument à Mickiewicz, et avec la bohème de la rive gauche, en formant toute la génération des jeunes sculpteurs (et surtout sculptrices) dans son atelier, ainsi qu’à l’Académie de la Grande Chaumière.

Golberg, Mécislas – buste © Musée Bourdelle, Inv. MBBR1169

Les créations des artistes de la colonie polonaise n’interpellaient ni la naissance des abstractions, ni les tendances futuristes et par conséquent la notion d’avant-garde. C’est pour cette raison qu’Elżbieta Grabska a décidé de se servir d’une nouvelle appellation l’arrière-garde de l’avant-garde2, pour designer l’évolution de l’art polonais du fait de son propre contexte géopolitique. Elżbieta Grabska a voulu présenter toute la richesse des créations plastiques des artistes de la colonie qui ne manquaient pas de s’inspirer de Cézanne, Gauguin, Matisse et Picasso, tout en étant marquées par un certain individualisme identitaire polonais.

Cette création d’un appareil conceptuel orignal, qui permet de tracer de nouvelles délimitations en l’histoire de l’art, est selon moi l’exemple d’un discours horizontal (d’après la notion définie par Piotr Piotrowski3. L’exposition Autour de Bourdelle se distingue des approches normatives de l’art polonais. Les années 1990 étaient un moment exceptionnellement favorable à ce genre de recherches depuis la seconde guerre mondiale : ce n’était qu’après la chute du régime communiste que les historiens de l’art polonais ont pu réellement entamer les recherches sur les artistes polonais en France. A cette époque de nombreuses expositions et publications sur les artistes de la colonie polonaise ont vu le jour, mais le plus souvent elles avaient une orientation monographique ou étaient définies par la notion de l’École de Paris. Elżbieta Grabska, en sortant du milieu parisien cosmopolite des artistes polonais et en définissant leur travail à partir des notions de la colonie artistique polonaise et de l’arrière-garde de l’avant-garde, a bouleversé les conventions établies et a rompu avec la division binaire entre l’art de l’Est et de l’Ouest. Cette exposition a mis en évidence que les Polonais en France au début du XXe siècle ne se situaient pas à la périphérie des courants dominants mais ils ont déterminé des individualités.

L’exposition Autour de Bourdelle est l’étude la plus complète du milieu artistique polonais des années 1900-1918, qui grâce à son regard horizontal, s’est démarquée sur la carte des événements des années 1990 et reste la recherche la plus importante dans ce domaine. Ce type d’événement place l’activité d’Elżbieta Grabska en tant qu’historienne d’exception. Cette exposition est une histoire de l’unité et de la complexité des artistes polonais, dont Antoine Bourdelle a été non seulement le témoin mais aussi le participant.

Matylda Borcuch

***

Je suis diplômée de la Faculté de la Gestion de la Culture Visuelle de l’Académie des Beaux-Arts à Varsovie et de l’Institut d’Etudes Romanes de l’Université de Varsovie. Je collabore avec le professeur Xavier Deryng pour le catalogue raisonné de Boleslas Biegas. J’envisage de poursuivre mes recherches sur les activités des artistes polonais du début du XXe siècle en France.

Bourdelle assis près de la base du Monument à Mickiewicz, 1920-1929 © Musée Bourdelle, Inv. MBPV798.

_______________________________________________________________________________

Paryż i artyści polscy. 1900-1918. Wokół E.-A. Bourdelle’a. 

W 2018 roku natknęłam się na postać Elżbiety Grabskiej, wybitnej polskiej historyczki sztuki, autorki Apollinaire i teoretycy kubizmu w latach 1908-19184, która jako jedna z pierwszych  w Polsce ukazała związki francuskiego krytyka polskiego pochodzenia z filozofią kubizmu, a także prowadziła prekursorskie badania nad twórczością Mieczysława Golberga. Kiedy postanowiłam zgłębić jeden z obszarów jej twórczości na potrzeby mojej pracy magisterskiej, nie miałam wątpliwości, że zajmę się narracją wystawy Paryż i artyści polscy. 1900-1918. Wokół E.-A. Bourdelle’a, która odbyła się na przełomie 1996 i 1997 r. w Muzeum Bourdelle’a w Paryżu oraz w Muzeum Narodowym w Warszawie. Latem 2019 r. miałam szansę odbyć staż w dziale Dokumentacji paryskiego Muzeum Bourdelle’a, co pozwoliło mi zbadać archiwalia dotyczące owego wydarzenia. We wrześniu 2020 r. obroniłam pracę pod tytułem Modele narracji wystawienniczych. Wokół koncepcji kuratorskich Elżbiety Grabskiej. Paryż i artyści polscy. 1900-1918. Wokół E.-A. Bourdelle’a, która w lutym 2021 wyróżniona została przez jury Zachęty Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie oraz Fundacji Gessel w konkursie na najlepszą pracę magisterską.

***

Wystawa Paryż i artyści polscy. 1900-1918. Wokół E.-A. Bourdelle’a5, to opowieść o polskiej kolonii artystycznej początku XX wieku w Paryżu. To pierwsze i do dziś jedyne wydarzenie ujmujące to środowisko w sposób tak zróżnicowany i pogłębiony. Zbiorowość Polaków w paryskim polu sztuki została ukazana nie tylko poprzez plastyczną opowieść, jaką nakreśliły obrazy i rzeźby na tej wystawie, ale również dzięki całej warstwie archiwaliów, świadczących o relacjach łączących artystów z krytykami czy literatami. Jedną z najważniejszych relacji będzie tu związek Antoine’a Bourdelle z Polakami.

Pisząc o zbiorowości musiałam zdefiniować wszelkie pojęcia, o które potykamy się myśląc o środowisku Polaków w Paryżu lat 1900-1918, takie jak emigracja czy École de Paris. Nie bez przyczyny Elżbieta Grabska odeszła od tych wątłych ujęć na rzecz sformułowania polska kolonia artystyczna, dając tym samym wydźwięk specyficznemu, wewnętrznie złożonemu, polskiemu środowisku. Artyści żyjący w Paryżu, w czasach, kiedy ich ojczyzna wymazana była z mapy świata, często szukali wspólnego mianownika jakim była polska tożsamość. Śledząc historię stowarzyszeń widać ogólną potrzebę zrzeszania się, choć tak jak rzeka Sekwana dzieli miasto Paryż, tak też podzielone było polskie środowisko. Dlatego nie bez znaczenia jest tu wysunięcie w tytule wystawy na pierwszy plan postaci Antoine’a Bourdelle’a. Francuski rzeźbiarz, z jednej strony jako autor pomnika Mickiewicza współpracował z prawobrzeżnym kręgiem spadkobierców dawnej Wielkiej Emigracji, z drugiej zaś związany był z lewobrzeżną bohemą, kształcąc całe pokolenie młodych rzeźbiarzy (a w szczególności rzeźbiarek) w swoim atelier czy w Académie de la Grande Chaumière.

Twórczość artystów z polskiej kolonii, którą nie sposób określić jako abstrakcyjną czy futurystyczną, umknęła pojęciu awangardy, w jej zachodniocentrycznym rozumieniu. Dlatego Elżbieta Grabska postanowiła posłużyć się nowym terminem, ariergardy awangardy6, by opowiedzieć o rozwoju dynamiki sztuki polskiej w odniesieniu do jej własnego kontekstu geopolitycznego. Autorka starała się zobrazować bogactwo zindywidualizowanych propozycji malarskich i rzeźbiarskich artystów z polskiej kolonii, którym nie brakuje inspiracji Cézanne’em, Gauguinem, Picasso czy Matisse’em, ale które cechuje szczególny indywidualizm związany z ich polską tożsamością.

Tego typu podejście badaczki, tworzenie własnego aparatu pojęciowego, który umożliwia nakreślanie nowych granic w historii sztuki, to w moim poczuciu tworzenie dyskursu w sposób horyzontalny, wedle ujęcia Piotra Piotrowskiego7. Narracja wystawy Wokół Bourdelle’a wyróżnia się na tle panoramy polskiej historii sztuki. Lata 90. były wyjątkowo sprzyjającym momentem do tego typu badań, po raz pierwszy po drugiej wojnie światowej, po upadku reżimu komunistycznego badacze w Polsce mogli prowadzić badania nad artystami tworzącymi na Zachodzie. W tamtym czasie pojawiło się wiele innych wystaw czy publikacji na temat artystów z polskiej kolonii, ale najczęściej miały one charakter monograficzny, bądź ujęte były w ramy École de Paris. Elżbieta Grabska wyjmując przed nawias kosmopolitycznego środowiska paryskiego polskich artystów i niuansując ich twórczość w oparciu o pojęcia polskiej kolonii artystycznej i ariergardy awangardy zaburzyła dotychczasowy porządek i wyłamała się z binarnego podziału na sztukę Wschodu i Zachodu. Ta wystawa była wyrazem tego, że Polscy artyści we Francji na początku XX wieku, nie funkcjonowali na peryferiach sztuki głównych nurtów, a tworzyli zindywidualizowane, choć wewnętrznie podzielone środowisko, czego świadkiem był im tak bliski Antoine Bourdelle.

Wystawa Wokół Bourdelle’a to najbardziej kompletne studium polskiego kręgu artystycznego lat 1900-1918, które dzięki horyzontalnemu ujrzeniu wyróżniło się na mapie wydarzeń lat 90. i po dziś dzień stanowi najważniejsze badanie w tym zakresie. Tego typu wydarzenie plasuje działalność Elżbiety Grabskiej jako wybitnej historyczki sztuki. Wystawa ta jest świadectwem czasu i miejsca, opowieścią o jedności i złożoności polskiego kręgu artystów, którego nie tylko obserwatorem ale i towarzyszem był Antoine Bourdelle.

Matylda Borcuch

***

Jestem absolwentką Wydziału Zarządzania Kulturą Wizualną na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych i Wydziału Romanistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Współpracuję z prof. Xawerym Deryngiem nad katalogiem rozumowanym Bolesława Biegasa. Planuję kontynuować badania w zakresie działalności polskich artystów początku XX wieku we Francji.

  1. Autour de Bourdelle. Paris et les artistes polonais. 1900-1918, [catalogue d’exposition], conception de l’exposition et du catalogue Elżbieta Grabska, les musées de la Ville de Paris, Musée Bourdelle, 23 octobre 1996 – 19 janvier 1997, Paris 1996 []
  2. Grabska Elżbieta, L’arrière-garde de l’avant-garde : La colonie artistique polonaise à Paris 1905-1914, dans Un art sans frontières : L’internationalisation des arts en Europe (1900-1950), [Colloque international], dir. Gérard Monnier et José Vovelle, Éditions de la Sorbonne, Paris 1994 []
  3. Piotrowski Piotr, 1989: zwrot przestrzenny [1989 : tournant spatial], dans : Sztuka i demokracja w postkomunistycznej Europie [Art et démocratie dans l’Europe postcommuniste], Poznań, 2010, page 15-55. []
  4. Grabska Elżbieta, Apollinaire i teoretycy kubizmu w latach 1908-1918, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1966. []
  5. Paryż i artyści polscy. 1900-1918. Wokół E-A. Bourdelle’a, [katalog wystawy], koncepcja wystawy i katalog Elżbieta Grabska, Muzeum Narodowe w Warszawie, 18 lutego – 27 marca 1997, Warszawa 1997. []
  6. Grabska Elżbieta, L’arrière-garde de l’avant-garde : La colonie artistique polonaise à Paris 1905-1914, [Ariergarda awangardy : Polska kolonia artystyczna w Paryżu 1905-1914], w: Un art sans frontières : L’internationalisation des arts en Europe (1900-1950) [Sztuka bez granic: Umiędzynarodowienie sztuk w Europie (1900-1950)], [Międzynarodowe kolokwium], dyr. Gérard Monnier et José Vovelle, Éditions de la Sorbonne, Paryż 1994. []
  7. Piotrowski Piotr, 1989: zwrot przestrzenny, w: Sztuka i demokracja w postkomunistycznej Europie, Poznań 2010, s. 15-55. []

Asclépios, la dernière œuvre modelée par Antoine Bourdelle

Dans la Grèce antique, Asclépios fut d’abord un devin avant de devenir le dieu de la médecine, dont l’attribut est le bâton autour duquel s’enroule un serpent. Asclépios est la dernière œuvre d’Antoine Bourdelle (ill. 1), modelée en septembre 1929, alors qu’il lutte contre la maladie, comme une invocation au dieu guérisseur.

Continuer la lecture de Asclépios, la dernière œuvre modelée par Antoine Bourdelle

Antoine Bourdelle, ses élèves et Wikipédia

La genèse du projet Wikipédia porté par le musée Bourdelle trouve ses racines dans la volonté de diffuser au plus grand nombre et mettre à la portée de tous les recherches en cours sur Bourdelle et ses élèves. À l’occasion de la préparation de la future exposition «Transmission/Transgression, maîtres et élèves dans l’atelier : Rodin, Bourdelle, Giacometti, Richier, … », les archives et la documentation concernant l’enseignement de Bourdelle et ses élèves ont été mobilisées, étudiées et exploitées. La recherche cependant ne s’arrêtera pas avec l’ouverture de l’exposition et va continuer sur le temps long, que ce soit sur ce carnet de recherche ou sur Wikipedia.

Continuer la lecture de Antoine Bourdelle, ses élèves et Wikipédia